Hvítárbrú hjá Iðu

 Mynd Auguste Mayer frá 1835 af Iðuhamri. Greina má Launrétt ofarlega hægra megin.

Mynd Auguste Mayer frá 1835 af Iðuhamri. Greina má Launrétt ofarlega hægra megin.

Hvítárbrú hjá Iðu, eða Iðubrúin, eins og hún er kölluð alla jafna, skipti. í ýmsu tilliti, sköpum fyrir Laugarás og reyndar flesta íbúa uppsveitanna.  Stærstu rökin sem notuð voru fyrir þessari brúarbyggingu fólust í bættu aðgengi íbúanna að læknisþjónustu, en árið 1923 var aðsetur læknisins í Grímsneshéraði flutt í Laugarás.  Héraðið sem lækninum var ætlað að þjóna var afar stórt: allir þeir hreppar sem taldir eru tilheyra uppsveitum Árnessýslu.

Gamla brúin á Brúará hjá Spóastöðum, byggð 1921

Á þessum tíma var nýkomin brú á Brúará hjá Spóastöðum (1921), en þar hafði verið straumferja frá því skömmu eftir aldamótin. Önnur brú var á Brúará ofan Reykja.  Það var hinsvegar snúnara að komast yfir Hvítá. Á svæðinu milli Ölfusárbrúar og Brúarhlaða var engin brú, aðeins ferjur, þar af tvær hjá Laugarási, Auðsholtsferja og Iðuferja.  Brúin á Ölfusá var vígð 1891 og var stærsta brú landsins. Brúin við Brúarhlöð var trébrú sem var byggð í tilefni konungskomunnar 1907. Varanlegri brú var sett þar 1930.

Þetta var nú staðan þegar læknissetrið kom í Laugarás 1923.  

Brýr og ferjur sem nefndar eru í textanum

Þegar læknissetrið var flutt í Laugarás voru ekki í umræðunni, svo séð verði, hugmyndir um brú á Hvítá hjá Iðu. Um aldir hafði verið lögferja á ánni milli Iðuhamars og Skálholtshamars (Laugarásmegin). Einnig var lögferja á Hvítá  við Auðsholtshamar.  Þeir sem leita þurftu læknis af Skeiðum og Eystri-Hrepp (Gnúpverjahreppi) þurftu að nýta ferjuna hjá Iðu og íbúar Ytri-Hrepps (Hrunamannahrepps), Auðsholtsferju. Auðvitað nýtti læknirinn einnig ferjurnar til að komast í vitjanir á bæi í þessum hreppum og má nærri geta að ferðir hans í vitjanir hafa oft tekið á, ekki aðeins vegna þess að notast þurfti við ferjurnar í öllum veðrum, heldur voru samgöngutækin að öðru leyti hestar.  Í minningarorðum um Óskar Einarsson, lækni, sem starfaði hér í rúmt ár (1923-4), segir:

Laugarás 1908-1910. Herforingjaráðskort.

„...., þoldi ekki ferðalög á hestbaki í því stóra héraði,...“.

Þegar upp er staðið var læknishéraðið umkringt óbrúuðum ám, utan brúarinnar sem kom á Brúará hjá Spóastöðum 1921.

Læknirinn sem tók við af Óskari var Sigurmundur Sigurðsson, sem var læknir í Laugarási frá 1925-1932. Á hans starfstíma kom brú á Tungufljót (1929) og ný brú við Brúarhlöð (1930). Við af honum tók Ólafur H. Einarsson, sem var héraðslæknir í 15 ár, eða til 1947. Þá tók Knútur Kristinsson við og hans tíma lauk tveim árum áður en Hvítárbrúin var opnuð. Jón G. Hallgrímsson tók við af honum, en hvarf á braut nokkrum mánuðum fyrir opnun brúarinnar árið 1957. Þannig var það Grímur Jónsson sem fyrstur lækna í Laugarási gat brunað í vitjanir um allar trissur, en hann var læknir í Laugarási um 10 ára skeið.

Sjá nánar um læknissetur. 

uppf. 11.2018