Laugaráshérað lagt niður

Með nýjum lögum um heilbrigðisþjónustu, sem tóku gildi árið 2007 ( nr. 40 27. mars), voru læknishéruð á landinu lögð af, en í stað þeirra komu heilbrigðisstofnanir. Með þessu varð til Heilbrigðisstofnun Suðurlands (HSu), sem tók yfir þá heilbrigðisþjónustu sem læknishéruðin á Suðurlandi höfðu haft á sinni könnu. Að sjálfsögðu hafði þetta í för með sér, að Laugaráslæknishérað, sem slíkt var lagt niður sem slíkt.

Eins og þeim sem hafa kynnt sér sögu læknishéraðsins, þá var það samstarfsverkefni hreppanna í uppsveitunum og þeir eignuðust Laugarásjörðina í því skyni að byggja þar upp læknissetur og þar sat héraðslæknir fram til ofangreindra breytinga á lögum um þá starfsemi.

Til þess að halda utan um læknisþjónustuna varð til svokölluð stjórnarnefnd Laugaráshéraðs, sem alla jafna var kölluð oddvitanefndin (sjá hér til hliðar). Í þeirri nefnd sátu oddvitar uppsveitahreppanna hverju sinni og fjölluðu um heilbrigðisþjónustuna og eftir því sem Laugarás stækkaði og garðyrkjubýli spruttu upp, snéru umfjöllunarefni oddvitanna æ meir að utanumhaldi með annarri nýtingu jarðarinnar en þeirri sem snéri beint að heilsugæslunni. Oddvitanefndin varð æ meira vettvangur til að fjalla um málefni jarðarinnar sem þeir áttu sameiginlega. Hvernig sú umjöllun fór fram liggur fyrir í fundargerðum nefndarinnar, en ekki hefur hér verið reynt að nálgast þær umfram þær sem er að finna á vef og í lestrarsal Héraðsskjalasafns Árnesinga (myndasetur.is).

Páll M. Skúlason (sá sem þetta ritar) hefur fjallað allmikið um málefni Laugaráss í bloggi sínu gegnum tíðina. Þar hefur hann verið mjög gagnrýninn á nálgun hreppanna að uppbyggingu í Laugarási og áhugaleysi á henni og heldur því jafnvel fram, að hrepparnir hafi staðið og standi gegn slíkri uppbyggingu. Sem dæmi um umfjöllun Páls er hér bent á flokk greina um málefni Laugaráss, sem hann skrifaði undir lok árs 2019. Þessi greinaflokkur ber heitið Jaðarsett sameiningartákn og slóðir á hann er að finna hér:

Jaðarsett sameiningartákn (1)
Jaðarsett sameiningartákn (2)
Jaðarsett sameiningartákn (3)
Jaðarsett sameiningartákn (4)
Jaðarsett sameiningartákn (5)

Þrátt fyrir að Laugaráslæknishérað hafi verið lagt niður með lagabreytingunni 2007, hélt oddvitanefndin áfram að funda um málefni jarðarinnar, enda var hún sameiginleg eign þeirra. Þarna var vettvangur þeirra til að stuðla að eflingu byggðarinnar í Laugarási, eða hamla henni.

Þegar þetta er ritað, í lok mars árið 2026, er búið að leggja Laugaráshérað formlega niður og gengið hefur verið frá kaupum Bláskógabyggðar á jörðinni.

Hér á eftir eru þeir þættir í fundargerðum oddvitanefnadarinnar og sveitarstjórnar Bláskógabyggðar, þar sem fjallað er um endalok Laugaráslæknishéraðs.

Endalok Laugaráshéraðs

Fundur oddvitanefndar 1. febrúar 2026

Á þessum fundi var fjallað um rekstrarform Laugaráshéraðs og rifjaðir upp þættir sem fjallað hafði verið um á fyrri fundum nefndarinnar og um þá vinnu sem hafði verið unnin á grundvelli þeirra. Eftirfarandi kemur fram í þessari fundargerð:

Í mars 2025 lagði nefndin til við sveitarfélögin að “fenginn yrði ráðgjafi til að skoða eignarhald og framtíð Laugaráshéraðs” vegna þess að “verkefnum oddvitanefndar í tengslum við jörðina Laugarás hafi farið fækkandi undanfarin ár og við gerð nýs samnings um utanumhald Laugarásjarðarinnar hafi verið ákveðið að lóðarleiga og greiðsla fyrir heitt vatn greiðist beint til sveitarfélaganna í samræmi við eignarhlut þeirra í jörðin
Þarna var ennfremur vísað til þess að á fundi oddvitanefndar í apríl 2025 hefði verið bókað,“að sveitarstjórnir aðildarsveitarfélaganna hefðu samþykkt að fenginn yrði ráðgjafi til að skoða eignarhald og framtíð Laugaráshéraðs.”
Það var vísað til minnisblaðs frá Lögmönnum Suðurlandi, sem hafði verið lagt fram á fundi nefndarinnar í september 2025. Þar var lögð fram tillaga um “að heppilegast væri að leggja niður stofnunina sem Laugaráshérað er og færa eignarhlut stofnunarinnar í jörðinni Laugarási til sveitarfélaganna”, ennfremur að “sveitarfélögin gætu svo gert nýjan samstarfssamning um samvinnu vegna jarðarinnar, í samræmi við sveitarstjórnarlög og fyrrnefndar leiðbeiningar ráðuneytisins. Þannig væri tryggt að samvinnan og fyrirkomulag reksturs fasteignarinnar, innheimta lóðarleigu, o.fl. stæðist ákvæði laga.”
Á fundi í september hafi verið “lagt til við sveitarstjórnir aðildarsveitarfélaganna að samþykkja að leggja niður stofnunina Laugaráshérað, kt. 620169-5879, og að færa eignarhlut stofnunarinnar í jörðinni Laugarási til sveitarfélaganna.”

Á fundinum kom svo fram, að í framhaldinu hafi tillögur nefndarinnar verið “samþykktar af aðildarsveitarfélögunum og hefur vinna við undirbúning þessa verið yfirstandandi undanfarna mánuði.”

Svo tók við 2. liður fundargerðarinnar þar sem lögð voru fram drög “að nýjum samstarfssamningi um jörðina Laugarás.”

Í drögunum er m.a. “tilgreint að samningsaðilar eigi jörðina Laugarás í Bláskógabyggð með öllu því sem henni fylgi og fylgja beri, þar með talið hlunnindum, s.s. jarðhitaréttindum, veiðirétti o.s.frv., í óskiptri sameign, í eftirfarandi eignarhlutföllum:

Hrunamannahreppur 30,0%
Skeiða- og Gnúpverjahreppur 24,9%
Grímsnes- og Grafningshreppur 11,9%
Bláskógabyggð 33,2% “

Hér eru drögin eins og þau koma dram í fundargerðinni:

Um er að ræða jörðina sjálfa og allar þær lóðir sem hafa verið skipt úr henni og í samningnum eru upptaldar þær fasteignir sem um ræðir samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum frá fasteignaskrá, en hún er sett fram með þeim fyrirvara að á hana kunni eftir atvikum að vanta eignir sem séu misskráðar hjá fasteignaskrá, en slíkar eignir falla jafnframt undir samninginn með sama hætti.

Tilgangur samningsins er, eins og skýrlega er kveðið á um í drögunum, að hafa á einni hendi stjórn og umsjón jarðarinnar.

Í honum kemur jafnframt fram að aðilar séu sammála um að enginn samningsaðila eigi að hafa verulegan fjárhagslegan ávinning af samningnum né bera af honum skaða.

Sveitarfélögin Hrunamannahreppur, Skeiða- og Gnúpverjahreppur og Grímsnes- og Grafningshreppur, fela Bláskógabyggð með samningnum umsjón með eignarhlut sínum í jörðinni Laugarási og þar með talið fasteigna Laugaráshéraðs og allra þeirra hlunninda sem eignunum fylgja, með þeim hætti sem nánar er tilgreint í samningnum. Er m.a. tilgreint í samningnum að Bláskógabyggð fari með jarðhitaréttindi sem tilheyra jörðinni Laugarási og hafi rétt til nýtingar á jarðhitanum, annist rekstur hitaveitu í Laugarási og sé heimilt að fela Bláskógaveitu, (…) jarðhitaleit og nýtingu jarðhitaréttinda sem tilheyra jörðinni. Samningurinn byggir á því að Bláskógaveita, sem er stofnun Bláskógabyggðar, verði jafnframt skuldbundin af efni samningsins.

Í samningnum er síðan nánar kveðið á um að Bláskógabyggð skuli fara með innheimtu leigu af löndum og lóðum og haldi eftir 40% af heildarupphæð innheimtrar leigu árlega sem endurgjald vegna kostnaðar við öflun á heitu vatni og umsýslu skv. samningnum. Eftirstöðvarnar renna til allra fjögurra landeigenda í samræmi við eignarhlutföll þeirra. Jafnframt er kveðið á um að endurgjald fyrir sölu á heitu vatni samkvæmt gjaldskránni skuli innheimtast af Bláskógaveitu og að 8,5% af brúttótekjum Bláskógaveitu af sölu á heitu vatni skv. gjaldskrá veitunnar skuli greiðast af Bláskógaveitu til aðildarsveitarfélaganna í samræmi við eignarhlutföll þeirra. Gert er ráð fyrir að samningurinn verði uppsegjanlegur af hálfu allra uppsagnaraðila með eins árs fyrirvara sem byrji að líða næstu áramót eftir að uppsögn berst. Oddvitanefnd samþykkir að klárað verði lóðarblað fyrir jörðina og að gert verði verðmat fyrir jörðina Laugarás og það fylgi fundargerð við afgreiðslu málsins. Oddvitanefndin leggur til við sveitarstjórnir aðildarsveitarfélaganna að samþykkja fyrirliggjandi drög að samstarfssamningi um jörðina Laugarás.

Drög að eignayfirlýsingu vegna niðurlagningar Laugaráshéraðs

Jafnframt eru á fundi þessum lögð fram drög að eignayfirlýsingu sem felur í sér að við niðurlagningu Laugaráshéraðs, (…) falli grunneignarréttur Laugaráshéraðs í öllum þeim fasteignum sem tilgreindar eru í fylgiskjali með eignayfirlýsingunni til eigenda Laugaráshéraðs í sömu eignarhlutföllum og að framan greinir. Um er að ræða sambærilega upptalningu og er að finna í fyrirliggjandi drögum að samstarfssamningi um jörðina skv. framangreindu.

Í eignayfirlýsingunni er tilgreint að framangreind sveitarfélög taki við öllum réttindum og skyldum Laugaráshéraðs í framangreindum hlutföllum og að öll veðbönd á eignunum haldi gildi sínu ásamt því að stór hluti hinna afsöluðu eigna séu leigulóðir og allir leigusamningar haldi gildi sínu.

Oddvitanefndin leggur til við sveitarstjórnir aðildarsveitarfélaganna að samþykkja fyrirliggjandi drög að eignayfirlýsingu vegna niðurlagningar Laugaráshéraðs.

Drög að yfirlýsingu um ráðstöfun fjármuna og greiðslu kostnaðar vegna niðurlagningar Laugaráshéraðs og hagmunagæslu vegna jarðarinnar Laugaráss

Fyrir fundinum liggur jafnframt yfirlýsing um ráðstöfun fjármuna og greiðslu kostnaðar þar sem því er lýst yfir að við niðurlagningu Laugaráshéraðs skuli ráðstafa innistæðum á bankareikningum Laugaráshéraðs til Bláskógabyggðar f.h. allra eigenda jarðarinnar Laugaráss til umsýslu. Fjármunirnir skulu nýttir til greiðslu kostnaðar vegna áframhaldandi vinnu við eftirfylgni niðurlagningar Laugaráshéraðs og við hagsmunagæslu vegna sameiginlegra eigna aðildarsveitarfélaganna skv. samstarfssamningi þeirra um jörðina Laugarás. Oddvitanefndin leggur til við sveitarstjórnir aðildarsveitarfélaganna að samþykkja fyrirliggjandi drög að yfirlýsingu um ráðstöfun fjármuna og greiðslu kostnaðar vegna niðurlagningar Laugaráshéraðs og hagmunagæslu vegna jarðarinnar Laugaráss.

Það er skmmst frá því að segja, að þær tillögur sem oddvitanefndin gerði, varðandi slit á stofnunni Laugaráshéraði voru samþykktar af sveitarstjórnum viðkomandi hreppa.

Við þessi tímamót vaknaði eðlilega spurningin: en hvað svo? Lá nú ekki beinast við, að Bláskógabyggð keypti hlut annarra hreppa í jörðinni? Þegar búið var að leggja læknishéraðið niður, með formlegum hætti, má segja, að eðlilegt framhald málsins væri það, að Bláskógabyggð festi kaup á hlut hinna hreppanna og um það er fjallað hér.

03/2026